Stedebouw gebaseerd op metaforen
De stedenbouwkundige Ashok Bhalotra van bureau Kuiper Compagnons maakt
voor de Amersfoortse nieuwbouwwijk Kattenbroek een plan dat zich geheel
richt op de beleving door de gebruiker. Hiertoe zet hij niet, zoals in
de zeventiger jaren gebruikelijk, de sociale wetenschappen in maar baseert
hij zich op de gewenste beeldvorming en diverse vormen van symboliek.
Bhalotra laat zich in zijn plannen niets gelegen liggen aan een ’
formele objectiviteit’ zoals die door Carel Weeber wordt bepleit,
of een (gedrags-) wetenschappelijke objectiviteit. Het ontwerp van Kattenbroek
is gebaseerd op de subjectieve verbeelding van een individu. Een verbeelding
die hij tot dusver met succes heeft weten over te dragen op de betrokken
architecten. ’ Het is een soort jongensclub geworden, iedere architect
wil hier zijn eigen droom realiseren’ .
Het ontwerp van de Amersfoortse uitbreidingswijk Kattenbroek breekt met
de traditionele planopzet van nieuwbouwwijken zonder dat er sprake is
van afwijkende ’ ingrediënten’ . Planprocedure, woningdifferentiatie
en financieringscategorieën wijken niet principieel af van doorsnee
nieuwbouwwijken. Het cruciale verschil ligt op het immateriële vlak.
De stedebouwkundig ontwerper van Kattenbroek, Ashok Bhalotra (Kuiper Compagnons),
maakte een ontwerp dat uitgaat van gevoelswaarden en sferen die de wijk
bij de gebruikers moet oproepen. Zijn stedenbouwkundig plan laat zich
lezen als een compositie van atmosferen. Bhalotra streeft er bij Kattenbroek
naar om een woonwijk te ’ bereiden’ zoals een kok een culinaire
maaltijd samenstelt: een zodanige opeenvolging van gerechten dat van ieder
gerecht de smaak maximaal tot zijn recht komt. Het gaat hem niet zozeer
om de aard van de architectonische smaken die in Kattenbroek worden geserveerd
alswel om de intensiteit van de smaakbeleving door de woonconsument.
Geen enkel middel blijft hierbij onbenut: zelfs de geuren en kleuren van
bomen en struiken worden ingezet om de gewenste belevingswaarde te verkrijgen.
Kattenbroek vormt de laatste uitbreidingswijk aan de noordrand van Amersfoort
tussen het centrum en de A1. Komende jaren zullen in de wijk circa 4.600
woningen plus voorzieningen worden gerealiseerd. De uitvoering van de
eerste fase is onlangs van start gegaan. Vanuit de gemeente, in het bijzonder
wethouder Asselbergs, was er de wens om van Kattenbroek, ’ de laatste
groeistadwijk’ , iets bijzonders te maken. Bhalotra werd ingeschakeld
voor het ontwerp, maar ook om gedurende de uitvoering de begeleiding en
advisering op zich te nemen, en bovendien voortdurend alle betrokkenen
te blijven stimuleren en inspireren.
Bhalotra baseerde zijn concept enerzijds op het thema ’ reizen’
en anderzijds op de symboliek van de stad. Het thema ’ reizen’
voegt naar zijn mening aan de stilte van de sub-urbane uitbreiding de
spanning, verrassing, verwondering en dynamiek toe. ’ Dit verbeeldt
de verlangens en dromen van de bewoners naar het onbekende én oneindige.’
De symboliek van de stad geeft aan de nieuwbouwwijk een historische dimensie.
Het sinds de oudheid bestaande symbool voor de stad in de vorm van een
kruis -de wegen naar de vierwindstreken- en een cirkel -de kosmos, de
hemel, het cyclische bestaan- vormde het formele uitgangspunt van Bhalotra’
s planconcept.
| Voor de verdere uitwerking van dit dubbelconcept van
’ reizen’ en symbool van de stad’ werden op vier
onafhankelijke planniveaus de volgende ’ instrumenten’
ingezet: 5 hoofdelementen: De Ring, De Laan der Hoven, De Verborgen Zone, Het Masker, De Kreek. 5 architectuur-/woonthema’ s:De Gesloten Stad, Het Fort. De Boerderijenkamer. De Brugwoningen, Wonen aan een wintertuin 5 soorten landschap: Water (de Kreek (lineair) en de Vijver -vlak-), Bos (het Villabos). Veld (Herfstveld en dekzandrug: 5 objecten zuid-rand). Moeras (wonen in moeraszone), Heuvel (geluidswal: wonen in geluidswal en heuvel in de Ring). 5 stedelijke morfologieën: Laan, Singel, Plein, (Stille) Steeg, Straat. Met behulp van deze ’ instrumenten’ maakte Bhalotra vervolgens een stedenbouwkundige compositie waarin de beeldvorming centraal staat maar die ook op adequate wijze voorziet in de meer prozaïsche programmatische aspecten van een stedenbouwkundig plan: infrastructuur, woningaantallen, voorzieningen en fasering van de uitvoering. |
 |
Vijf elementen
De vijf formele elementen/atmosferen werden door Bhalotra zowel om hun
symbolische dimensie als om hun beeldende kwaliteit gekozen.
Zo staat de Ring, het centrale element in het ontwerp van Kattenbroek, op symbolisch niveau voor kosmos, het cyclische karakter van ons bestaan, geborgenheid, collectiviteit en het (symbolische) centrum van de wijk. De beeldende kwaliteit van de Ring bestaat uit het ’ bundelen’ van diverse vormelementen, het creëren van een continue beeld binnen het plan en het fungeren als basis voor referentie en oriëntatie (’ binnen’ versus ’ buiten’ de Ring). Op programmatisch niveau voorziet de Ring in woningbouw en een buurtontsluitingsweg.
De Laan der Hoven, de oost-west-as van het ’ symbool van
de stad’ geeft op symbolisch niveau uitdrukking aan de spanningsvelden
’ reizen-thuis zijn, dynamiek-rust, openbaar-privé, duidelijkheid-geheimzinnigheid’
. De beeldende kwaliteit van de Laan der Hoven bestaat uit een serie opeenvolgende
bouwblokken langs een doorgaande waterloop waarbij de omsloten hoven binnen
de blokken onderling met elkaar in verbinding staan. Programmatisch voorziet
de Laan der Hoven in een wijkontsluitingsroute, woningbouw en een winkelcentrum.
De Verborgen Zone, de noord-zuid-as van de ’ symbolische
stad’ , symboliseert avontuur, ontdekken, geheimzinnigheid en refereert
aan ’ reizen’ in de verbeelding. In deze strook wordt het
oorspronkelijke komvormige landschap zoveel mogelijk in tact gelaten.
De beeldende kwaliteit van de Verborgen Zone bestaat er uit dat het lager
gelegen oorspronkelijke landschap ligt ingesloten tussen twee (keer-)
muren en wordt betreden via poorten (stadsmuren en -poorten in een vernieuwde
betekenis). In programmatisch opzicht biedt de zone behalve aan woningen,
scholen en voorzieningen ook ruimte aan anarchistische, alle regelgeving
tartende bouwsels. Ook is er een langzaam-verkeersroute in opgenomen.
Het Masker vormt de zuid-oostelijke begrenzing van Kattenbroek en staat voor de gelaagdheid van de stad er is meer dan wat direct zichtbaar is . Dit element symboliseert anonimiteit en representatie. In beeldend opzicht vormt het een decor maar ook het gezicht van de wijk. Het toont de formele kant van de wijk. Programmatisch bestaat het uit woningbouw.
De Kreek, tenslotte, verbindt de bestaande verspreid liggende
boerderijen aan de noordzijde van Kattenbroek en symboliseert het irrationele,
romantische levensgevoel. De kunstmatig gecreëerde, kronkelige watergang
refereert aan de mythe van het arcadische leven en biedt alle vrijheid
aan de onstuimigheid van de natuur en de ’ Belgische villa-cultuur’
. In beeldend opzicht vormt de Kreek een groen lint, geflankeerd door
groene erven, dat contrasteert met de begrensde en gestructureerde ruimten
en patronen in de omgeving. Programmatisch verbindt het de in het landschap
aanwezige boerderijen tot een route en wordt een woningbouwlocatie voor
de vrije sector gevormd.
Binnen de compositie van deze vijf formele elementen worden de architectuurthema’
s Gesloten Stad, Fort, Boerderijenkamer, Brugwoningen en Wintertuin gebruikt
om op ’ microniveau’ aan de architectuur een extra kwaliteitsimpuls
te geven. De bedoeling hiervan is dat binnen het totaalbeeld van Kattenbroek
(de vijf formele elementen) ook de onderdelen een eigen, herkenbaar beeld
krijgen. Precair onderdeel in de uitwerking wordt het creëren van
de noodzakelijke samenhang tussen het formele concept van Kattenbroek
en het micro-niveau van de architectuur.
De thematiek van ’ reizen’ en de ’ symboliek van de
stad’ heeft duidelijk de bedoeling de kwaliteiten die nieuwbouwwijken
bij uitstek missen spanning, avontuur, centrumfuncties op kunstmatige
wijze te compenseren. Op het niveau van de ’ symboliek van de stad’
is er duidelijk een discrepantie tussen symboliek en programma. De Ring
die het centrum moet verbeelden en de Laan der Hoven en de Verborgen Zone
die de wegen naar de vier windsstreken symboliseren hebben programmatisch
weinig met een centrumfunctie respectievelijk uitvalswegen van doen. Het
stadsdeelcentrum, het programmatische centrum van de wijk, komt aan de
oostelijke rand van Kattenbroek te liggen, op de kop van de Laan der Hoven,
die de grens vormt met de reeds bestaande nieuwbouwwijk Zielhorst. De
Verborgen Zone, één van de ’ wegen naar de vier windstreken’
, heeft in het verkeersplan slechts de functie van wandel-fietsroute.
Referentiebeelden
Voor de uitwerking en invulling van het ontwerp van Bhalotra is het Beleidsteam
Kattenbroek verantwoordelijk. In dit team hebben zitting de betrokken
projectleider?, woningbouwverenigingen, wethouder Asselbergs, de gemeentesecretaris,
het ABP en uiteraard Ashok Bhalotra zelf. Dit beleidsteam heeft verregaande
bevoegdheden gekregen van B&W van Amersfoort om zelfstandig te onderhandelen
met de betrokken (risicodragende) partijen waarmee een soort public-private-partnership
wordt aangegaan. Per thema wordt op voordracht van Kuiper Compagnons,
in casu Bhalotra, door het beleidsteam een lijst met architecten samengesteld
die men bij uitstek geschikt acht voor het binnen de gestelde thematiek
uitwerken en ontwerpen van de invullingen. Voorwaarde hierbij is wel dat
de betreffende architect volledig achter de uitgangspunten en doelstellingen
van het plan Kattenbroek staat. Dit bleek overigens bij alle tot nog toe
aangezochte ontwerpers het geval te zijn. De realisator van een project
(woningbouwvereniging, risicodragende bouwer of belegger) maakt uit deze
voorzet een keuze en geeft deze architect vervolgens een ontwerpopdracht.
Deze architect krijgt eerst een soort instructie bij Kuiper Compagnons
waar hem een groot aantal ’ referentie-beelden’ worden getoond
die betrekking hebben op het thema van zijn ontwerp. Op deze manier tracht
Bhalotra zijn bedoelingen en inspiratie over te brengen.
Tijdens de ontwerpfase zijn ervoor de architecten regelmatig ’ontwerp-ateliers’
op het bureau van Kuiper Compagnons waar zij hun tussentijdse ontwerpproducten
presenteren aan het betreffende ontwerpteam (gemeentelijke projectleider,
Kuiper Compagnons en de betrokken woningbouwvereniging, aannemer en andere
architecten). Dit levert hen de nodige ’ feedback’ en ondersteuning.
Binnen deze ateliers geldt als stelregel dat degene die een probleem ’
in de groep gooit’ dit alleen mag doen als hij ook een oplossing,
een alternatief, aandraagt. Hiermee beoogt Bhalotra het enthousiasme op
peil te houden.
Eerst nadat het beleidsteam het ontwerp heeft goedgekeurd wordt het aan
de welstandscommissie van Amersfoort voorgelegd. Met de welstandscommissie
is overeengekomen dat het Beleidsteam Kattenbroek in eerste instantie
vooral op haar expertise met betrekking tot de uitwerking en detaillering
wordt aangesproken. Alle ontwerpen worden overigens in opdracht van de
gemeente Amersfoort nog door een onafhankelijke deskundige op de verhouding
kosten-(woon-) kwaliteit bekeken.
Verborgen markt
Het Beleidsteam Kattenbroek is in de planopzet de partij die de deskundigheid
inbrengt en daarmee de verantwoordelijkheid draagt voor de stedenbouwkundige
en architectonische kwaliteit van de wijk.
Voor de realisatie benadert het team partners die bereid zijn om als risicodrager
op te treden voor de uitvoering. Als ’ partner’ participeren
de woningbouwverenigingen, aannemers of belegger(s) direct in het ontwerpproces.
De uitgangspunten van het beleidsteam gelden echter als een stringente
randvoorwaarde. Dit betekent, althans, dat is de opzet, dat er geen sprake
is van ’ het aftasten van de markt’ met alle repercussies
op het ontwerp vandien. Projectontwikkeling in die zin is er in Kattenbroek
tot nu toe -met uitzondering van het winkelcentrum- nog niet aan te pas
gekomen. Overigens is er bewust voor gekozen om alle wooncategorieën
(sociale huursector, premie-koop, vrije sector huur en koop) door elkaar
te situeren en geen voorkeurbehandeling te geven aan de duurdere woningtypen.
Bij twee woon-thema’ s die geen woningen opleveren in de bekende
categorieën die 80% van de marktvraag uitmaken - de thema’
s Gesloten Stad’ en ’ Wonen aan een Wintertuin’ heeft
het beleidsteam de bewijslast ten aanzien van de realiseerbaarheid bij
zichzelf gelegd. Voor deze projecten heeft het beleidsteam zelf de ontwerpopdrachten
verstrekt om aan de hand van deze kant en klare ontwerpen vervolgens risicodragende
realisatoren te zoeken. De ontwerpen van zeven verschillende architecten
voor deze acht wintertuim-projecten zijn inmiddels gereed. Voor het ontwerp
van de Gesloten Stad is onlangs Piet Blom benaderd. Met deze beide binnen
de Ring gesitueerde projecten wil Bhalotra wat hij omschrijft als de ’
verborgen 20%’ van de woningmarkt aanboren.
Carnaval
Bij de uitwerking van Kattenbroek zijn vele bekende architectennamen betrokken:
Lucien Lafour, Leo Heijdenrijk, Rudi Uytenhaak, Holvast en Van Woerden,
Piet Blom, Maarten Min, Jan de Graaf (Olsmyer/De Graaf/Algera), Peter
van Woerkom (Inbo), Frans van der Seyp (Kokon), Hans van Beek (PRO), Rien
de Ruiter (bureau Klunder), Max van Huut (Alberts en Van Huut), Hein van
Meer, Wytze Parijn, Kas Oosterhuis, Roeit Steenhuis, Hans Tupker. Deze
opsomming is nog maar onvolledig en betreft slechts de eerste helft van
de wijk.
Het feit dat veel van deze architecten er een uitgesproken architectuur-idioom
op na houden en dit idioom per architect sterk verschilt zou van Kattenbroek
wel eens een wijk kunnen maken die het midden houdt tussen een bloemlezing
uit de Nederlandse woningbouw en een ordinaire architectuurkermis. Bhalotra
zelf is absoluut niet bang voor dit mogelijke kermis-effect, hij streeft
juist contrasten na: ’ Wij zijn met een stukje carnaval bezig. Als
je er lol in hebt, dan moet je meedoen, anders niet. We hebben in Kattenbroek
een carnaval waarbij iedereen zijn eigen masker moet creëren. Uiteindelijk
is zo’ n masker een stukje van de architect zelf. We hebben tegen
de architecten gezegd, het is een gemaskerd bal, daar moet je rekening
mee houden. Nou, de één is voorzichtig met een glimlach,
een boer met kiespijn die er niet in gelooft maar toch mee wil doen, de
ander doet het uitbundig. Zo is de samenleving, dat vind ik leuk.’
In Kattenbroek wil Bhalotra de moderne architecten ’ ontmaskeren’
, hen zover krijgen hun rationele uitgangspunten te laten vallen en zich
over te geven aan hun verdrongen verlangen naar een speelsere aanpak.
’ Het is interessant om te zien dat de echte rationalisten zich
ontzettend aangetrokken voelden tot dit plan. Want het is toch ergens
een soort heimelijk verlangen om door de gevangenissen, die ze zelf hebben
gebouwd, heen te breken. En dat is in de ontwerpen van Kattenbroek gebeurd,
ook met eenvoudige eengezinswoningen.’
 |
Het meest direct komt dit tot uiting in het thema van het Masker waarvoor de architecten de opdracht kregen om het exterieur niet te laten corresponderen met het interieur. Leo Heijdenrijk, van het gelijknamige architectencollectief, loste dit op door puien en deuren over meerdere verdiepingen door te zetten. Het woningblok met drie bouwlagen zal er hierdoor gedeeltelijk uit gaan zien alsof het maar een of twee verdiepingen telt. Erg enthousiast is hij echter nog steeds niet over architectuur met een bewust verhullende verschijningsvorm. Heijdenrijk lijkt de thema’ s te beschouwen als enigszins bizarre onderdelen uit het programma van eisen. Loyaal aan de uitgangspunten tracht hij de diverse thema’ s niettemin zo goed mogelijk te verbeelden in de diverse projecten die hij in Kattenbroek realiseert. Zo bouwt hij aan het Herfstveld woningen met een ’ ruïneachtige’ voorgevel van gesinterde baksteen maar trekt hij de van het thema herfst afgewende achtergevels op uit een strakke kalkzandsteen die veel beter overeen komt met zijn eigen voorkeur. |
Lucien Lafour die ook een gedeelte van het Masker ontwierp wist het gegeven
thema zodanig te interpreteren dat hij zijn eigen modernistische uitgangspunten
geen geweld aan hoefde te doen. Hij maakt een galerij met op onregelmatige
afstanden geplaatste kolommen om een interessante ritmering en gelaagdheid
te krijgen. Op verzoek van Bhalotra versterkte hij dit effect nog door
tussen de kolommen gekleurde schermen te plaatsen. Lafour is een en al
lof over Bhalotra en wethouder Asselbergs maar heeft ernstige twijfels
over de bereidheid van de woningbouwvereniging met haar adviseur, de aannemer
en de gemeente-ambtenaren van volkshuisvesting om zijn ontwerp in de onvermijdelijke
bezuinigingsronden overeind te houden. Bij een idee hoort een bedrag en
macht om het ook uit te kunnen voeren, aldus Lafour. Wat dat betreft heeft
hij, aan de vooravond van de eerste bezuinigingsronde op zijn ontwerp,
de nodige scepsis over de realiseringsfase van Kattenbroek.
De dirigent speelt mee
Het oogmerk van Bhalotra is om de verlammende voorspelbaarheid en middelmaat
van de gangbare nieuwbouwwijken te doorbreken. ’ De ingrediënten
zijn het zelfde, maar de wijze waarop je er hier mee
omgaat is anders’ . Voor zover er afgezien van de stedenbouwkundige
aanpak wordt geëxperimenteerd betreft dit nieuwe woontypologieën
en -plattegronden. Het gaat hierbij om het doorbreken van de standaardoplossingen,
het ontwikkelen van ’ nieuwe referentiekaders’ , het laten
zien dat het ook anders kan. In dit kader ontwikkelde Dan van Woerden
(Holvast & Van Woerden) voor de Stille Steeg een ’ groei’
-woning in de premie-koop sector. Door uitbouwmogelijkheden te creëren
aan voor-, achter- en bovenzijde van de woningen wordt bewust een ’
rafelig’ beeld gecreëerd dat aansluit bij de informele, enigszins
chaotische sfeer die Van Woerden zich voorstelt bij het thema ’
Stille Steeg’ . Een opvallend element in de plattegrond van deze
woningen is een tweede woonkamer aan de tuinzijde die eventueel ook gebruikt
kan worden als slaapkamer.
Een echt nieuw verkavelingtype betreft het door Bhalotra bedachte idee
van een ’brugwoning’ . De achtergrond van dit idee is het
maken van een sloot tussen twee gridrichtingen zonder dit al te zeer ten
koste te laten gaan van de woningdichtheid. De brugwoningen slaan daarbij
als ’ krammen’ een verbinding tussen de twee grids. In Heijdenrijks
uitwerking van dit concept staan aan weerszijden van de zes meter brede
watergang twee woonkubussen die door middel van een brug met elkaar zijn
verbonden. In de brug, dus boven het water, bevinden zich de woonkamers
van beide huizen. Voor deze ongewone vrije sector woningen blijkt in weerwil
van alle aanvankelijke scepsis van de ’ marktdeskundigen’
veel belangstelling te zijn. Ook het eerder genoemde wonen aan een wintertuin
moet een tot dusverre niet bestaande woonvorm opleveren.
De initiator en stimulator van deze vernieuwingen binnen de bestaande
marges, Bhalotra, voelde zich daartoe uitgedaagd door een schoolbestuur
verplicht om als dirigent ook een keer ’ zelf’ mee te spelen.
’ De rode draad is: niet alleen praten maar ook voorbeelden geven.
Met zo’ n voorbeeld kun je een ander aansteken en een besmettelijk
proces in gang zetten.’ Architecten van Kuiper Compagnons realiseren
nu, binnen de Londo-norm, twee markante, op de thematiek van Kattenbroek
inspelende basisscholen in de Verborgen Zone.
Architectuurklimaat
Het realiseren van en wijk met woningen die afwijkt van het gangbare vergt
veel inspanning, niet alleen van de stedenbouwkundige, maar ook van de
architecten. Hoewel de planopzet voorziet in een van bovenaf, door het
beleidsteam geleid, snel en efficiënt ontwerpproces, getuigt de praktijk
soms van het tegendeel. Enthousiast gemaakt door Bhalotra, de door hem
geschetste mogelijkheden en het expliciete verzoek om er iets bijzonders
van te maken gaat menige architect bevlogen van start om in de calculatiefase
des te harder met de realiteit te worden geconfronteerd: De opdrachtgever
blijkt nog wat ’ signalen uit de markt’ te hebben opgevangen,
de aannemer bejegend afwijkende details enthousiast met het rode potlood.
Het overeind houden van de ontwerpkwaliteit vraagt in dit stadium veel
inspanning en ...tekenwerk. Maarten Min maakte van sommige ontwerpen zeven
a acht varianten: vier maal zo veel tekenwerk als normaal. Hierdoor slaagde
hij er wel in om het gegolfde dak op zijn Witte Wal alsnog te behouden
nadat het in een eerder stadium was geschrapt. Het onmiskenbare voordeel
van Kattenbroek boven andere opdrachtsituaties is dat alle bij het proces
betrokken partners zich ooit akkoord hebben verklaard met de intentie
om hier iets bijzonders te realiseren. Een intentie waaraan men in de
uitvoeringsfase hardhandig kan worden herinnerd. Daarnaast worden de architecten
in de onvermijdelijke bezuinigingsronden gesteund door supervisor Bhalotra.
De opzet van Kattenbroek biedt alle mogelijkheden voor het realiseren
van architectuur die in positieve zin afwijkt van het gangbare, maar vormt
hiertoe geen enkele garantie. Bhalotra creëert in Kattenbroek een
gunstig architectuurklimaat waarin bevlogen architecten hun ei kwijt kunnen.
Maar ook hier staan tussen de droom en de weerspannige werkelijkheid vele
praktische bezwaren. Het concept van Kattenbroek is veelbelovend. Op papier
lijkt dit prototype van een op symboliek geënte beeldende stedenbouw
alleszins levensvatbaar. De werkelijke toetssteen ligt echter in de realiseringsfase,
het meest kwetsbare stadium van architectuur en stedenbouw die afwijkt
van de norm.
Egbert Koster