Kattenbroek - Opvallend, gedurfd en speels

Poliphilo's droom

Er was eens een Italiaanse schrijver, Francesco Colonna geheten, die een boek schreef met de titel Hypnerotomacbia Poliphili. Dat hij zo'n gecompliceerde titel koos voor zijn boek, was niet voor niets. In die tijd, aan het eind van de vijftiende eeuw -in 1499 om precies te zijn -, was het gebruikelijk om over mysterieuze zaken ook geheimzinnig te schrijven, zodat alleen de mensen die een boek als de Hypnerotomachia. Poliphili grondig bestudeerd hadden het geheim dat er in beschreven lag, konden begrijpen. De ideeën over de toegankelijkheid van kennis zijn inmiddels wel veranderd. Gelukkig maar, want het zou toch jammer zijn als slechts een handjevol mensen het verhaal over Poliphilo zou leren kennen. Het is namelijk beslist de moeite waard. Welk mysterie -werd er beschreven in de Hypnerotomacbia Poliphili en wat betekent die titel nu eigenlijk precies? De titel van het boek bestaat uit een aantal Griekse woorden: hypnos betekent slaap; eros: liefde en machia: strijd. Hypnerotomachia Poliphili betekent dus 'Poliphilo's strijd om liefde in een droom'. Nu werden belangrijke zaken in die tijd wel vaker in de vorm van dromen beschreven. Men dacht dat in een droom inspiratie, inzicht en wijsheid kon worden verkregen. De droom van Poliphilo beschrijft eigenlijk hoe je zou moeten leven. Welke wegen kun je kiezen om door het leven te gaan? Het boek raadt de weg van de liefde aan. Die weg leidt Poliphilo niet alleen tot ware liefde maar ook tot kennis. Net als in veel Middeleeuwse romans waar de held op zoek is
naar zijn grote liefde, god of de heilige graal, moet ook Poliphilo eerst heel -wat hindernissen overwinnen voor hij zijn doel bereikt. Laten we hem eens op de voet volgen. Het verhaal begint als Poliphilo in zijn bed ligt en de slaap maar niet kan vatten omdat hij Polia mist, de vrouw van wie hij zoveel houdt. Uiteindelijk valt hij toch in slaap en droomt dan het volgende verhaal.

Poliphilo is verdwaald in een donker woud. Als hij zijn weg hieruit gevonden heeft en zich in een vallei bevindt, drinkt hij water uit een beek. Vervolgens ziet hij een enorm gebouwencomplex met beelden van een paard en een olifant. Via een poort komt hij in een doolhof terecht, waar hij wordt achtervolgd door een draak. Hij weet te ontsnappen en komt m een prachtige tuin: het rijk van koningin Eleuterilyda. Na zijn verblijf aldaar kiest hij één van de drie poorten die leiden tot de drie levenswegen. Omdat hij verliefd is op Polia, kiest hij de -weg van de liefde. Achter deze poort wordt hij opgewacht door een nimf, die later Polia blijkt te zijn. Zij leidt hem verder door het landschap. Ze komen langs gebouwen en ruïnes uit de oudheid, die Poliphilo uitgebreid beschrijft. Over één deur kan hij rustig vier bladzijden vertellen. Hij slaat dan ook geen detail over: de materialen, de kleuren, de decoraties en niet te vergeten alle afmetingen van de gebouwen en kunstwerken die hij ziet, tekent hij op in het verslag van zijn droom. De lezer hoeft niets te missen en kan de hele reis is het ware zelf beleven. Uiteindelijk verloven Poliphilo en Polia zich in de Venustempel. Vervolgens betreedt Poliphilo een grafkelder, wat staat voor het afdalen in het dodenrijk. Gelouterd door deze ervaring mag hij samen met Polia in de boot van Cupido, de god van de liefde, naar het eiland Cythera reizen. Cythera is gewijd aan de godin Venus, de moeder van Cupido. In een grote processie gaan de geliefden naar het centrum van het eiland. Hier bevindt zich een amfitheater waar zij, als ingewijden, Venus mogen aanschouwen in een bron. Hun harten worden door Venus voor altijd verbonden. Poliphilo's liefdesstrijd is ten einde. Als Polia Poliphilo even later kust, wordt hij -wakker en is ook de droom voorbij. Het boek is niet alleen zo geheimzinnig door de titel; de hele tekst - in het oud-Italiaans; het volgar - is gelardeerd met Hebreeuwse, Griekse en Latijnse woorden. Het boek is voorzien van prachtige houtsnedes. Deze illustraties zijn kunstwerkjes op zich. De maker is onbekend. Sommige illustraties lijken op hiërogliefen die ontcijferd moeten worden. We weten ook niet precies wie Francesco Colonna was, hoewel we zijn naam wel kennen. Dat komt omdat hij die als een soort puzzeltje had verborgen in de eerste letters van de hoofdstukken van het boek. Sommigen beweren dat hij een monnik was die woonde in een klooster in Venetië. Anderen zeggen dat hij een edelman was uit de buurt van Rome. Zij zijn van mening dat monniken niet op deze wijze over de liefde konden schrijven, want de Hypmrotomacbia is een heel erotisch boek. Niet alleen over Polia schrijft

Poliphilo vol vuur maar ook over gebouwen en de kunstwerken. Door zijn verliefdheid staan zijn zintuigen als het ware open en worden de indrukken die hij tijdens zijn reis op doet, in zijn geheugen gegrift. De functie van de tuin in de Renaissance was vergelijkbaar. Ook daar werden de zintuigen gevoed. We hoeven alleen maar te denken aan de kleuren en de geuren van de bloemen, het geluid van de vogels en van het kabbelende -water. In die tuinen -waren vaak beelden geplaatst waar je op een zelfde zintuiglijke manier van kon genieten als van de natuur en die bovendien ook de geest stimuleerden.
Door de eeuwen heen waren er talloze kunstenaars en architecten die zich hebben laten inspireren door het boek van Colonna over Poliphilo's droom en niet de eersten de besten: als we de betreffende literatuur allemaal moeten geloven hadden Bramante's stedebouwkundige opzet voor het Sint Pietersplein in Rome, Piranesi's Carceri, Giogione's schilderij La Tempesta en misschien ook de tuinen van Bomarzo er ander uitgezien zonder Francesco Colonna. Maar het is niet altijd exact aan te tonen of en in hoeverre die kunstenaars de Hypnerotoinachia Poliphili hebben gebruikt in het verleden. Nu is er een architect, Ashok Bhalotra, die voortbouwt op de traditie van de Hypnerotomachia Poliphili als inspiratiebron voor architectuur en beeldende kunst en dit keer hoeven wij ons later met meer af te vragen of die invloed echt bestaan heeft: het hele concept is gebaseerd op het boek. Het idee van de plattegrond van de tocht van Poliphilo is de basis voor de wandeling langs de beelden, het doolhof, de boomgaard, het eiland etcetera, tot ze langzamerhand -weer wakker worden in het dagelijkse leven. Maar gelukkig kan deze droom elke dag beleefd worden en door iedereen!

Renée Borgonjen
Kunsthistorica, 's-Gravenhage

De bouw van de woningen, voorzieningen en de inrichting van de openbare ruimte is momenteel in volle gang. De kunst moet ook nu gelijke tred houden. De euforie, het optimisme mag nu niet sterven, maar moet de magie overdragen aan de stad, de samenzwering vervolgen." Aldus Bhalotra in een oproep om de plannen voor de kunst gerealiseerd te krijgen.
In het voorjaar is door het Amersfoortse gemeentebestuur besloten om het groene licht te geven aan de uitvoering van acht van de vijftien ontwerpen. Het grootste deel hiervan wordt gefinancierd door de Gemeente Amersfoort, maar ook de Mondriaan Stichting en het Stimuleringsfonds voor de Architectuur ondersteunen het project, evenals de Stichting Wonen Amersfoort, de Bouwcombinatie "De verborgen Zone V.O.F." en ABP-Onroerend Goed. De voorstellen die voorzien zijn van een * zullen in de loop van de tweede heltt van 1994 en het begin van 1995 worden gerealiseerd. De andere ontwerpen zullen, wanneer voldoende fondsen zijn gevonden, later worden uitgevoerd. In de beschrijving van de ontwerpen is de lijn van zuid naar noord door de zone gevolgd. In sommige gevallen is de relatie met het verhaal van Poliphilo duidelijk aanwijsbaar; in andere gevallen ligt die relatie minder voor de hand. Poliphilo's droom was ook met meer dan de inspiratiebron waaruit ieder op zijn eigen manier heeft geput.

---

Ga naar het verhaal achter De kunststukken in de Verborgen Zone